Իշխանության վասալի կամ սուվերեն պետության մասին

«Անկախություն» եզրը հաճախ օգտագործվում է որպես քաղաքական մանիպուլյացիայի գործիք։ Պետք է պարզաբանել այս հասկացությունը, որպեսզի հանրության մոտ չտարածվեն պարզունակ պատկերացումներ։

Աշխարհում գոյություն ունի պետությունների միջազգային ճանաչման համակարգ։ Պետություն, որպես պետական սուբյեկտ, իրավաբանորեն ճանաչվում է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության (ՄԱԿ) կողմից։ Սա նշանակում է, որ այն ունի իր իրավունքները և պարտականությունները։

Այնուամենայնիվ, պետության իրական անկախությունը, կամ ավելի ճիշտ՝ ինքնուրույնությունը, չի որոշվում միայն այս իրավական ճանաչմամբ։ Այն արդյունք է տվյալ պետության մարդկային, տնտեսական, ռազմական և, ամենակարևորը, ժողովրդի կամային պոտենցիալի գումարային արդյունքի։ Իրական անկախությունը չափվում է ոչ թե սահմանների, այլ ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու և դրանք իրագործելու կարողությամբ։

Այս համատեքստում, Իրանը պայքարում է իր ինքնուրույնության համար։ Նրանք զոհաբերությունների գնով պաշտպանում են իրենց ինքնուրույնությունը՝ պայքարելով իր իրական անկախության համար։ Եթե Իրանը հաջողությամբ դիմանա, նա կդառնա ամենաանկախ պետություն, որը ունի սուվերենության բարձրագույն աստիճանը։

Իսկ ինչ է անում այն մարդը, ով սիրում է «անկախություն» եզրը օգտագործել որպես քաղաքական գործիք։ Նա, ով պնդում է, որ 15 կիլոմետր սահմանազատումով Հայաստանին անկախություն է բերել, այժմ գնացել է Եվրոպա և ելույթներ է ունենում այն մասին, որ ցանկանում է դառնալ ամենացածր աստիճանի վասալ։ Նա պատրաստ է զիջել իր սուվերենության վերջին նշույլները՝ արտաքին միջամտության շնորհիվ իշխանության մնալու համար։ Նա վարկաբեկում է իր քաղաքական ընդդիմադիրներին, հարևաններին և նույնիսկ եկեղեցին՝ իր իշխանությունը պահպանելու համար։

Այսպիսով, խոսել իրական անկախության մասին նշանակում է ոչ թե ցանկություն արտահայտել, այլ ցույց տալ այն գործով։ Իրական անկախությունը չի գտնվում Եվրոպայում հովանավորներ փնտրելու կամ իշխանության համար պայքարելու մեջ, այլ ինքնուրույն, հզոր և ինքնավստահ պետություն լինելու մեջ։

Իշխանության փոփոխության անհրաժեշտությունը Հայաստանի համար

Հայաստանի հայտնվելը այսպիսի աննախադեպ ճգնաժամի մեջ, որը ներառում է Արցախի հայաթափումը, սուվերեն տարածքների օկուպացիան և պետության անվտանգության հիմնարար սկզբունքների խախտումը, ունի մեկ հստակ պատճառ՝ իշխանության կողմից արտաքին քաղաքականության և դիվանագիտության հասկանալու և կիրառելու անկարողությունը։

Այս հանգամանքը հատկապես ակնհայտ դարձավ վերջին օրերին, երբ պետության ղեկավարը Եվրոպական խորհրդարանի ամբիոնից հանդես եկավ՝ հայտարարելով, թե Հայ Առաքելական եկեղեցու եպիսկոպոսները խախտել են հոգևոր կանոններ և հանդես են գալիս որպես ազդեցության գործակալներ, որոնք փորձում են խանգարել նրա «խաղաղությանը»։

Նման ելույթի հնարավոր հետևանքները միջազգային ասպարեզում բացատրելը բառերով գրեթե անհնար է։ Այն ոչ միայն անհեթեթ է, այլև խորհրդանշում է մարդու անհամաչափ անտեղյակությունն այն մասին, թե ինչպես պետք է վարվել դիվանագիտական հարթակում։

Այս դեպքը հստակ ցույց է տալիս, որ 2018 թվականից ի վեր՝ իշխանությունը ո՛չ բանակցային գործընթացում, ո՛չ պատերազմի նախաշեմում, ո՛չ պատերազմի ընթացքում, ո՛չ դրանից հետո, և ո՛չ էլ մինչ օրս չի հասկացել, թե որտեղ և ինչպես կարելի է խոսել, ինչը պահանջվում է, ինչը հետաքրքրում է, և ինչը բացահայտում է թուլություն, տգիտություն և անտարբերություն։

Հայաստանի ներկայիս վիճակի պատճառը հենց այս անհամաչափ անտեղյակությունն է։ Որպեսզի երկիրը կարողանա խաղաղ և անվտանգ ապրել, անհրաժեշտ է իշխանության կառուցվածքի ռադիկալ փոփոխություն։ Այս պարզ հարցադրումը պետք է դառնա մեր քաղաքական մտքի հիմնական ուղղությունը։

Երևանը դարձել է տարածաշրջանի ամենաթանկ քաղաքը՝ չնայած ցածր ՀՆԱ-ին

Համաշխարհային խորհրդատվական Mercer Human Resource Consulting ընկերությունը տարեկան հրապարակում է աշխարհի խոշոր քաղաքների կենսապահովման արժեքի վերաբերյալ զեկույց, որի համաձայն՝ 2026 թվականին Երևանը դարձել է Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանի ամենաթանկ քաղաքը։

Զեկույցի հեղինակները ուսումնասիրում են աշխարհի խոշոր քաղաքների իրավիճակը՝ հաշվի առնելով ավելի քան 200 տեսակի ապրանքների և ծառայությունների գները, որոնք սպասվում են միջին մենեջերների կողմից։ Քաղաքների ցուցանիշները համեմատվում են ԱՄՆ-ի ամենաթանկ քաղաքի՝ Նյու Յորքի հետ, որտեղ կենսապահովման արժեքի ինդեքսը ընդունված է համարել 100։

Համաձայն զեկույցի՝ 2026 թվականին Երևանի ինդեքսը կազմել է 42.4։ Սա նշանակում է, որ Երևանում ապրելու արժեքը մոտ 9 տոկոսով է էժան Մոսկվայի ցուցանիշից (47.5), սակայն ավելի թանկ է Թբիլիսիից (36.6) մոտ 16 տոկոսով, ինչպես նաև Բաքվից (32.3)՝ ավելի քան 31 տոկոսով։

Հատկանշական է, որ այսպիսի իրավիճակ է ստեղծվել այն պայմաններում, երբ Հայաստանի բնակիչների մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ի ցուցանիշը զգալիորեն ցածր է, քան Ռուսաստանի, Թուրքիայի և նույնիսկ Վրաստանի մոտ։ 2025 թվականի տվյալներով՝ Հայաստանում այդ ցուցանիշը կազմել է 8960 դոլար, իսկ Ռուսաստանում՝ 17446 դոլար, Թուրքիայում՝ 18198 դոլար, իսկ Վրաստանում՝ 10126 դոլար։

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ Հայաստանի բնակիչները մոտ երկու անգամ ավելի վատ են ապրում, քան ռուսներն ու թուրքերը, և ավելի վատ՝ մոտ 13 տոկոսով, քան վրացիները։

Հայաստանի մայրաքաղաքում կյանքի արժեքը 14.2%-ով ավելի բարձր է, քան Թբիլիսիում, ինչը դարձնում է այն տարածաշրջանի ամենաթանկ քաղաքը՝ չնայած ցածր ազգային եկամտին։

Համեմատության համար նշենք, որ Թբիլիսիում չորս հոգանոց ընտանիքին (առանց վարձավճարի) անհրաժեշտ է 2341 դոլար, իսկ Երևանում՝ 2700 դոլար։ Մեկ անձի համար համապատասխան ծախսերը Թբիլիսիում կազմում են 638 դոլար, իսկ Երևանում՝ 741 դոլար։

Այս տվյալները հստակ ցույց են տալիս, թե ինչ աստիճանի ոչ էֆեկտիվ է կառավարումը, որի արդյունքում ցածր աշխատավարձերով և թոշակներով ապրող երևանցիները ստիպված են գոյատևել տարածաշրջանի ամենաթանկ քաղաքում։

Իրանում չկա «նիկոլ», որը կտանի Իրանը կապիտուլյացիայի, իսկ Երևանում բնակիչները կյանքի համար խնդիրներ են ունենում

Իրանում չկա նմանատիպ գործիչ, ով կկարողանար Իրանը տանի տևական կապիտուլյացիայի, կպցնի Իրանի քարտեզն առանց Արևելյան Ադրբեջան, Խուզիստան, Բելուջիստան, Քրդստան և կխոսի «խաղաղության դարաշրջանի» մասին։

Այս պնդումը հիմնված է այն վերլուծության վրա, որ ԱՄՆ-ն ու Իսրայելը, առանց Հայաստանի նախադեպի, չէին կարողանա նման արկածախնդրության գնալ։

Հայաստանի ներկայիս իրավիճակը բազմակողմանի է։ Երևանում ապրուստի ծախսերը շատ մոտ են Մոսկվայի ցուցանիշներին։ Բնակիչները բախվում են նաև ծանր հոտի խնդրի, որը դարձել է առողջության և կյանքի համար լուրջ սպառնալիք։ Բացի այդ, բանուկ փողոցներում տրանսպորտի սպասելը վտանգավոր է դարձել, քանի որ բնակիչները չունեն արևից, անձրևից կամ ձյունից պաշտպանվելու որևէ ծածկ։

«Մայր Հայաստան» կուսակցության վարչության անդամ Ստեփան Դանիելյանը նշում է, որ Հայաստանին երաշխավորված խաղաղություն է պետք, ինչը ենթադրում է պրոֆեսիոնալիզմի հենքի վրա հայկական բանակի վերականգնում։ Նրա խոսքով՝ քաղաքական գործիչները, սակայն, փիարվելու և գլուխ գովալու համար մի րոպե ժամանակ չեն կորցնում։

Այսպիսով, հեղինակը նկարագրում է երկու առանձին, բայց միմյանց հետ կապված իրավիճակներ՝ մի կողմից՝ միջազգային քաղաքականության վերլուծություն, մյուս կողմից՝ ներքին, սոցիալ-տնտեսական խնդիրների նկարագրություն։

Շիրակի գյուղերում կիսապալված սյունը հենված է գազատարին, իսկ Երևանում բնակիչներին մտահոգում է շենքի ծանր հոտը

Այսօր Շիրակի մարզի Անի համայնքի գյուղերում շրջայց կատարելիս ես անձամբ նկատեցի մի վտանգավոր իրավիճակ։ Մի սյուն, որը հավանաբար էլեկտրացանցի է պատկանում, կիսապալված վիճակում էր և հենված գազատար խողովակի վրա։ Եթե այդ խողովակը չլիներ, սյունը վաղուց արդեն կթափվեր գետնին։

Այսպիսի վիճակում, երբ սյունը վտանգավոր կերպով մոտ է մարդկանց և տրանսպորտին, ակնհայտ է, որ պետք է անհապաղ լուծում գտնվի։ Բայց, ինչպես երևում է, աշխատանքները դեռ չեն սկսվել։ Կարելի է ենթադրել, որ էլեկտրացանցի ղեկավարությունը հենվում է հենց գազատար խողովակի վրա՝ որպես ժամանակավոր լուծում, և այդ պատճառով էլ 15 օր շուրջը սյունը դեռ չեն փոխարինել։

Սա ոչ միայն անհանգստություն է առաջացնում, այլև ստեղծում է իրական վտանգ։ Տապալված սյունը կարող է վնասել ոչ միայն ավտոմեքենաներ, այլև անմիջապես վնասել մարդկանց։

Այս իրավիճակը հիշեցնում է մեկ այլ խնդիր, որը նույնպես ազդում է մարդկանց կյանքի որակի վրա։ Երևանում բնակիչներն ունեն ծանր խնդիր՝ նրանց բնակարաններում տարածվում է ծանր հոտ, որը դարձել է առողջության և կյանքի համար լուրջ սպառնալիք։

Այս ամենի ֆոնին, երբ խոսքը վերաբերում է երկրի անվտանգությանը, կարևոր է հասկանալ, որ Հայաստանին անհրաժեշտ է երաշխավորված խաղաղություն։ Դա, իր հերթին, պահանջում է պրոֆեսիոնալիզմի հենքի վրա հայկական բանակի վերականգնում։

Ինչևէ, ինչպես միշտ, հարցերին, որոնք պահանջում են անհապաղ ուշադրություն և գործողություն, նվիրում են շատ քիչ ժամանակ։ Փոխարենը, շատ ժամանակ է տրվում այլ հարցերի քննարկմանը։

Այսպիսով, մենք ունենք երկու հստակ օրինակ՝ մեկը գյուղական, մյուսը՝ քաղաքային, որոնք ցույց են տալիս, թե որքան կարևոր է պետական մարմինների արագ և արդյունավետ աշխատանքը՝ ապահովելու մարդկանց անվտանգությունը և բարեկեցությունը։

Ինչպե՞ս պաշտպանել իմ կաշին, Եվրոպա՛, ի՞նչ անեմ։

Երեկ Ստրասբուրգում իմ հանդիպումը Եվրոպայի հովանավորների հետ ունեցավ իր ծանր բեռը։ Ես խնդրում էի, աղաչում էի, որ հունիսի 7-ին ինձ փրկեն։

Իմ խոսքը պարզ էր։ Ես արցախահայերի խնդրով հետաքրքրվողներին, ինչպես Ալիևն է ասում՝ «ռևանշիստներին», պատժել եմ։ Ես կազմաքանդում եմ Հայ Առաքելական եկեղեցին։ Ես Ալիևի դեմ խոնարհված «խաղաղության» գնում եմ։ Ես հակառուսական տրամադրություններ եմ սերմանում, ռուսների համար խնդիրներ եմ ստեղծում և Թուրքիային «էստի համեցեք» եմ ասում։ Եվ այս ամենի դեմ հանդես եկող ընդդիմությանը՝ ինձ իշխանությունից հեռացնելու փորձ կատարողներին, պատժում եմ։

Ի՞նչ էլ պետք է անեմ, որ հունիսի 7-ին մոլդովական սցենարով իմ կաշին փրկվի։ Բայց չի հասկանում, որ մեկը լինի Եվրոպայում իմ հովանավորների կաշին փրկի։

Այս ամենի ֆոնին, Երևանում ապրուստը թանկությամբ շատ մոտ է Մոսկվայի ցուցանիշին։ Շենքերում տարածվում է ծանր հոտ, որը բնակիչների համար արդեն դարձել է առողջության և կյանքի համար լուրջ խնդիր։

Հայաստանին երաշխավորված խաղաղություն է պետք, ինչը ենթադրում է պրոֆեսիոնալիզմի հենքի վրա հայկական բանակի վերականգնում։ Բայց փիարվելու ու գլուխ գովալու համար մի րոպե ժամանակ չեն կորցնում։

Այնպես էլ ասում են, որ առանց Իրանի «նիկոլի»՝ ԱՄՆ-ն ու Իսրայելը չեն կարողանում հաղթանակ արձանագրել և հայտնվել են փակուղում։

Հայաստանին երաշխավորված խաղաղություն է պետք

Իրանի վերջին հարվածը ԱՄՆ-ի դաշնակից արաբական երկրների քաղաքական համակարգերին ոչ միայն աշխարհին, այլև Հայաստանին հստակ ցույց տվեց մի բան, որը պետք է հասկանալ՝ Միացյալ Նահանգները չի կարող ապահովել իր դաշնակիցների անվտանգությունը։ Այս հանգամանքը ևս ավելի է ընդգծվում այն պաշտոնական հայտարարություններով, որոնցում ԱՄՆ-ը հրաժարվում է անվտանգության երաշխավորի դերից, ինչը, ի դեպ, հստակ հակասում է այն խոսակցություններին, թե Հայաստանի համար անվտանգության երաշխիք է հանդիսանում TRIPP-ը։

Հայաստանին անհրաժեշտ է ոչ թե պարզապես խաղաղություն, այլ երաշխավորված խաղաղություն, որի հիմքերը կառուցվում են մի քանի հիմնարար սյուների վրա։

Առաջինը՝ պրոֆեսիոնալիզմի հենքի վրա հայկական բանակի վերականգնումն է։ Բանակը պետք է դառնա ոչ միայն պաշտպանության, այլև խաղաղության պահապահ՝ ունենալով բարձր մարտունակություն և հզորություն։

Երկրորդը՝ բնական դաշնակիցների հետ հարաբերությունների վերականգնումն ու խորացումն է։ Հայաստանը պետք է կառուցի հզոր դաշինքներ, որոնք կապահովեն երկրի անվտանգությունը և կօգնեն խաղաղության պայմաններում զարգացնել երկիրը։

Երրորդը՝ հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում միջնորդ-երաշխավորի ինստիտուտի առկայությունն է։ Այս ինստիտուտը պետք է ունենա բարձր հեղինակություն և լիազորություններ՝ ապահովելու համար պայմանագրերի կատարումը և խուսափելու նոր ռազմական բախումներից։

Չորրորդը՝ Հայաստանի գերտերությունների միջև բախման թատերաբեմի վերածման սցենարի բացառումն է։ Հայաստանը պետք է մնա իր ինքնուրույն և անկախ երկրը՝ խուսափելով դառնալու աշխարհաքաղաքական խաղի սպառազինություն։

Վերջապես, հայկական անկախության և տարածքային ամբողջականության պահպանման շրջանակներում պետք է կառուցվի և ապահովվի կոմունիկացիոն խաչմերուկի իրական ապաշրջափակումը։ Սա ոչ միայն տնտեսական, այլև քաղաքական հաղթանակ կլինի՝ ապահովելով տարածաշրջանի խաղաղությունն ու զարգացումը։

Այս ամենի համար անհրաժեշտ է հունիսի 7-ի ԱԺ ընտրությունների միջոցով իշխանության հանգուցալուծումը և նոր, հստակ ռազմավարություն ունեցող իշխանության ձևավորումը։ Պատերազմի և պարտության խորհրդանիշ հանդիսացող իշխանությունը իր տեղն ունի միայն պատմության աղբանոցում։

Թրամփի Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի առաջարկի իրականացման մասին

Հարավային Կովկասի երկու պետության ղեկավարները, 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին, Վաշինգտոնում գտնվելու ընթացքում առաջարկել են ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփին արժանացնել Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։

Այս առաջարկի մասին առաջինը հայտարարել է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը՝ նշելով, որ նախագահ Թրամփը, իր կարծիքով, արժանի է այդ մրցանակին, և իրենք այդ ուղղությամբ աշխատանքներ կատարեն։

Այնուհետև Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը նույնպես միացել է այդ մտքին՝ առաջարկելով վարչապետ Փաշինյանի հետ համատեղ դիմում ուղարկել Նոբելյան հանձնաժողովին՝ Թրամփին մրցանակի առաջադրելու համար։

Հարց է առաջանում, թե արդյոք այս երկու պետության ղեկավարների կողմից արված առաջարկը ունի իրականացման որևէ գործընթաց։ Ինչպե՞ս են Նիկոլ Փաշինյանը և Իլհամ Ալիևը ներկայումս իրենց խոստումը կյանքի կոչելու համար քայլեր ձեռնարկում։

Այս հարցին պատասխանը պարզ չէ։ Իրականում, երկու տարիներ անց, երբ Նիկոլ Փաշինյանը պետական պաշտոնից հեռացվել է, նրա կողմից արված խոստումները, այդ թվում՝ Թրամփին Նոբելյան մրցանակի առաջադրելու մասին, իրականություն դարձնելու համար որևէ կոնկրետ գործողություն չի իրականացվել։

Այս իրադարձությունները հակադրվում են այլ իրողությունների հետ, որոնք տեղի են ունեցել նույն ժամանակահատվածում։ Օրինակ, Երևանի քաղաքապետարանը 2025 թվականին 4 միլիարդ դրաման գերազանցող գումար է հատկացրել փոսալցման աշխատանքների համար։ Իսկ Հայաստանի ներքին քաղաքականության առումով, իշխանությունները, որոնք իբրև խոստում էին աշխատել ԱԽ-ի աշխատանքների վրա, իրենց պարտականությունները չեն կատարել՝ զբաղված լինելով նախընտրական արշավով։

Այսպիսով, Թրամփին Նոբելյան մրցանակի առաջադրելու հայտնի առաջարկը, որը սկզբում ոգևորվածությամբ էր հնչել, մնացել է պարզապես մեկ այլ խոստում, որը չի ունեցել իրականացման գործընթաց։

Երաշխավորված խաղաղությունը՝ Հայաստանի զարգացման հիմքը

Հայաստանը, անցած պատերազմից հետո, անհրաժեշտություն ունի ապահովելու իր հետպատերազմյան զարգացումն ու վերականգնումը։ Այս համատեքստում երաշխավորված խաղաղության հասկացությունը դառնում է ոչ միայն ցանկալի, այլև կենսական անհրաժեշտություն։

Սա մի հայց է միջազգային համայնքին և մեր դաշնակիցներին՝ աջակցելու մեր տարածաշրջանում փոխշահավետ լուծումների գտնելուն, ինչը, իր հերթին, կամրագրի Հայաստանի շահերը։ Երաշխավորված խաղաղությունը նաև էսկալացիայի կանխարգելման և կանխատեսելի, կայուն զարգացման համար առանցքային պայման է։

Պատմական տեսանկյունից՝ Հայաստանը և հայ ժողովուրդը պետք է մեծացնեն իրենց ստրատեգիական պլանավորման հորիզոնը։ Երաշխավորված խաղաղությունը հնարավորություն կտա անհատին և հասարակությանը երկարաժամկետ հեռանկարով պլանավորել իրենց կյանքը՝ ազատվելով ներկայիս կայունության բացակայությունից։

Այս մոտեցումը, որը հիմնված է իրատեսական և իրագործելի գործիքների վրա, հակադրվում է ներկայիս միակողմանի զիջումային քաղաքականությանը և առաջարկում է կոնկրետ, կիրառելի ռազմավարություն։

Այս հարցումների լուծման համար անհրաժեշտ է հանրության ուշադրությունը կենտրոնացնել ոչ թե անցյալի վրեժխնդրության կամ ներկայիս քաղաքական դիլեմաների վրա, այլ այն կայուն հիմքերի ստեղծման վրա, որոնք թույլ կտան երկարաժամկետ ապագա կառուցել։

Այս տեսակետը հստակ արտահայտված է «Առաջարկ Հայաստանին» նախագծի թիմի կողմից։

Երևանի ենթակառուցվածքները կոլապսի են ենթարկվելու վայրի շինարարության պատճառով

Վայրի շինարարության հետևանքով Երևանի ենթակառուցվածքները շուտով կոլապսի են ենթարկվելու։ Այս մասին հայտնում է Երևանի ավագանու «Մայր Հայաստան» խմբակցության ղեկավար Մանուկ Սուքիասյանը՝ իր ֆեյսբուքյան էջում։

Նրա խոսքով՝ քաղաքն այլանդակ կառուցապատելու հետևանքը հենց սա է։

Սուքիասյանը նաև նշում է, որ Երաշխավորված խաղաղությունը հենքն է, որը պիտի ապահովի Հայաստանի հետպատերազմյան զարգացումն ու վերականգնումը։

Այնուհետև նա անդրադառնում է իշխող քաղաքական կուսակցության՝ «Քաղաքացիական պայմանք» կուսակցության գործողություններին՝ նշելով, որ ապրիլի 1-ից այն ոչ լեգիտիմ է և ունի ընդամենը 9% քվե ստացած պատգամավորների խումբ։ Նա նաև հավելում է, որ այս խումբը որոշել է «Time Out» վերցնել՝ որոշ ժամանակ չթալանելու քաղաքը։

Վերջում նա նշում է, որ 2 ամիս չի անցնում, որ Փաշինյան Նիկոլը, սովորության համաձայն, անում է քայլ, որը 180 աստիճանով հակասում է իր նախորդ ասածներին։